pl | de | en | ru

Трагедыя ўрочышча Стасіна. Гісторыя аднаго з найбуйнейшых пахаванняў у Беларусі

Спасылка: Natatnik

У 1942 году немцы ліквідавалі Столінскае гета. Велізарны катлаван, выкапаны да вайны савецкімі заключанымі пад падземныя ангары будучага аэрадрома, стаў магілай для за 12,5 тысяч чалавек. Ва ўрочышчы Стасіна былі расстраляныя габрэі, беларусы, украінцы і рускія. У самым Століне засталося менш за 5 тысяч жыхароў, хоць да вайны тут пражывала каля 13 тысяч чалавек. Сёння на месцы расстрэлу, пасярод лесу, стаяць два помніка.

Столін і яго жыхары да вайны

Да канца XIX стагоддзя насельніцтва Століна складалі ў большасці сваёй яўрэі (па перапісу 1897 года з 3342 жыхароў было 2489 габрэяў). З 1921 гады горад увайшоў у склад Польшчы. На гэты перыяд прыйшоўся росквіт эканамічнай дзейнасці Століна. Да 1941 году тут пражывала ўжо каля 13 тысяч чалавек (як і сёння), а габрэйская абшчына налічвала 8,5 тысяч.

stolin.jpg

Столін, вул. Касцюшкі, 1939 год

У 1939 годзе на тэрыторыі Заходняй Беларусі прыйшла Савецкая ўлада. Габрэйскія абшчыны былі ліквідаваныя, а іх уласнасць нацыяналізавана. Пачаліся арышты і рэпрэсіі. Лідэры габрэйскіх арганізацыяў былі арыштаваныя і расселены ў аддаленыя вобласці Расіі. Гэта дазволіла ім выжыць, таму што лёс пакінутых у Століне габрэяў была трагічная.

stolin1.jpg

Даваенны Столін

Пачатак вайны, жыццё ў Столінскім гета

Пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны Столін быў заняты немцамі ўжо да 12 ліпеня 1941 года. А ўвесну 1942 нацысты стварылі гета, куды сагналі яўрэяў горада і бліжэйшых вёсак. Быў арганізаваны юдэнрат, орган габрэйскага самакіравання, які ўзначаліў варшаўскі габрэй Бергер.

На габрэяў у гета было накладзена мноства абмежаванняў, за парушэнне якіх немцы адразу расстрэльвалі. Усе былі абавязаныя насіць нашыўкі ў выглядзе жоўтых зорак, а пасля 7 вечара габрэі павінны былі знаходзіцца дома за зачыненымі аканіцамі.

stolinskaya_sinagoga.jpg

0c42129ce1b60e61e41163d91f8dbb45.jpg

Сінагога ў Століне

Ежа ў гета практычна не паступала. Якія працуюць за межамі габрэі маглі ўпотай прынесці што-то з сабой у кішэнях. Па ўспамінах, вясной у склепе аднаго з дамоў ўдавалася нейкі час хаваць карову. Карміць яе было практычна няма чым, і невялікай колькасцю малака, якое яна давала, падтрымлівалі пажылога рабіна Пярлова.

Кожны месяц юдэнрат быў абавязаны выплачваць падатак па 10 рублёў з чалавека і прадстаўляць даведку аб колькасці жывых. Кожны дзень вязняў гета прымушалі капаць равы за некалькі кіламетраў ад Століна ў фальварку Далін. Майстроў (ганчароў, цесляроў) прымушалі працаваць амаль кругласутачна.

Кожны дзень ад голаду і знясільваючай працы гінулі да 12 чалавек. Так працягвалася да верасня.

Ліквідацыя гета. Расстрэлы ва ўрочышчы Стасіна

Раніцай 11 верасьня 1942 года ўсіх габрэяў з гета сагналі на Рыначную плошчу. Людзей выбудоўвалі партыямі па 1000 чалавек і адводзілі на паўночна-ўсходнюю ўскраіну горада. Там праз поля вялі да месца забойства - вялізнага катлаване памерам 300 на 100 метраў і глыбінёй да 10 метраў за Стасинском лесе.

stasino.jpg

Месца расстрэлу

Многія знясіленыя падалі без прытомнасці па дарозе і паліцаі ў канцы калоны адцягвалі іх у бок і дабівалі стрэлам у патыліцу. Целы забітых на калёсах таксама звозілі да катлавана. Перад ямай людзям загадвалі распрануцца і паасобку скласці вопратку і абутак. Потым габрэяў спускалі ў катлаван, прымушалі легчы радамі галавой ўніз, а салдаты СС хадзілі па целах і расстрэльвалі іх з аўтаматаў. За два дні, 11 і 12 верасня, былі забітыя ўсе вязні Столінскага гета - каля 7000 чалавек.

У кнізе "Памяць. Столінскі район »ўказана, што ўначы з ямы змаглі выбрацца некаторыя параненыя. Яны хаваліся ў лесе на польскіх могілках, але іх там знаходзілі і расстрэльвалі. У пятай па ліку калоне, якую вялі перад заходам сонца, было шмат маладых габрэяў. Частка з іх кінулася бегчы. Многіх немцы здолелі застрэліць, але некаторыя паспелі схавацца. Калі пасля гэтага ўцёкаў немцы збіралі целы забітых, то знайшлі і труп забітага эсэсаўца.

Расстрэлы праводзіліся з 1942 года па ліпень 1944 года. Акрамя габрэяў тут былі забітыя жыхары і іншых нацыянальнасцяў.

stasino1.jpg

У Пінскім архіве захаваўся "Акт аб учыненых злачынствах нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Столінскім раёне», складзены 14 красавіка 1945 года. Камісія, якая складала акт, ўстанавіла, што ўсяго ва ўрочышчы Стасіна было расстраляна за гэтыя гады прыкладна 12 500 чалавек. Гэта адно з найбуйнейшых пахаванняў мірных жыхароў на тэрыторыі Беларусі.


Сёння ва ўрочышчы Стасіна ўсталяваныя два помнікі. Адзін у выглядзе раскрытай кнігі узведзены ў верасьні 1993 году па замове Кіеўскай габрэйскай абшчыны.

pamiatnik.jpg

Другі - скульптура жанчыны з дзіцем - выкананы і ўстаноўлены па замове Столінскага райвыканкама ў 1969 годзе.

pamiatnik1.jpg

Каб дабрацца да помнікаў трэба ехаць ад Століна па трасе Р88 ў бок Давыд-Гарадка. За вёскай Манькавічы будзе з'езд направа з паказальнікам.


Каментары
Пакінуць каментар
Каб пакінуць каментар, вам неабходна аўтарызавацца.
Самыя папулярныя Самыя абмяркоўваюцца