pl | de | en | ru

У абдымках вады. 10 самых легендарных беларускіх выспаў

Аўтар: Яна Шыдлоўская
Фота: Сяргея Плыткевіча

Водную роўнядзь Беларусі ўпрыгожвае некалькі сотняў выспаў. На асобных азёрах іх колькасць даходзіць до двух дзясяткаў… І вялікія, і маленькія, яны аднолькава таямнічыя, маляўнічыя і ахінуты паданнямі былых часоў. Цяпер незаселеныя, беларускія выспы захоўваюць сляды знаходжання чалавека: на іх жылі, маліліся, ратаваліся ад непрыяцеля, апрацоўвалі зямлю.

1. Таямнічая выспа Ду

Самая буйная выспа Беларусі пляцам 5 кв. км варта шукаць на Асвейскім возеры – вялікім, дробным, у летнюю пару цяплом, з вялікім мноствам рыбы і ракаў. Старажытную назву выспы пакінулі фіна-ўгорскія плямёны, што ў перакладзе на сучасную мову азначае «возера», а ў нашым выпадку – азёрная выспа. Па іншай версіі, на выспе існавала балцкая вёска Ду (што перакладаецца як «два») з уласнай парафіяй і царквой Божага Нараджэння Багародзіцы.

asveya.jpg

Ландшафт выспы ўпрыгожвае дзве гары – Мястэчка і Перуноўка. Паводле легенды, у апошнюю заўсёды б'е Пярун, а на Мястэчку ёсць велізарная яма, куды быццам бы праваліўся пастушок. На дне ён сустрэў міфічных Бабу і Дзеда з сабакам, якія далі юнаку золата і дапамаглі выбрацца наверх. Суседзі, пазнаўшы пра нечаканае багацце пастушка, паслалі на гару двух іншых юнакоў, але тыя скарбаў не адшукалі і дахаты ўжо не вярнуліся.

На сучасных картах найбуйная выспа краіны адзначана імем Выспа. Так звалася і выспавая вёска, якая налічвала больш паўсотні двароў з крамай, фермай, уласным клубам і дызельнай падстанцыяй. Далазіць до выспы можна было на лодках, пешкі ці на санях па лёдзе, а пасля вайны – на пароме.

2015-11-28-47 1667_2.jpg

Рэшткі падстанцыі, старыя вясковыя могілкі, здзічэлыя дрэвы былых пладовых садоў зараз напамінаюць пра часы, калі на выспе жылі людзі. Ён спусцеў у 1970-м. Зараз Выспа прызнана заказнікам, дзе жывуць ваўкі і ласі, і добрым месцам для назірання за птушкамі.

2. Выспа-здань Асвейскага возера

Плывучая выспа, як напамінак пра фантастычны раман Жуля Верна, – другая выбітнасць Асвейскага возера. Не прымацаваны да дна, ён не спяшаючыся перасоўваецца па паверхні возера з сярэдняй, у залежнасці ад ветру, хуткасцю 1–1,5 кіламетра ў гадзіну.

Структурай выспа, якую мясцовыя жыхары далі мянушку Гаспадаром, напамінае гняздо. Заміж глебы – пераплеценае багавінне, карані і галінкі. Хадзіць па іх можна, але небяспечна. З расліннасці тут ёсць гнуткія дрэўцы і хмызняк, аблюбаваны птушкамі. Кожны год выспа павялічваецца ў памерах, таму як, плаваючы, збірае ўсё на сваім шляху і разам з іншымі, але драбнейшымі плывучымі выспамі, спрыяе забалочванню возера.

35_10_1.jpg

Рыбакі, мабыць, у адплату за загубленыя сеткі, назвалі гэту выспу зданню. Кажуць, па начах па насціле з галінак ходзіць бязважкі і даволі нярвовы прывід, які крыкамі і стогнамі палохае людзей і рыбу. Паводле слоў рыбакоў, рыба і дапраўды ля выспы не дзюбае. Больш прагматычна наладжаныя асвейцы мяркуюць, што ролю прывіду на Гаспадару паспяхова выконваюць якія жывуць тут андатры.

3. Выспа Чайчын на возеры Струста

На Браслаўшчыне налічваецца больш сотні азёрных і рачных выспаў – гэта значная частка ад усіх выспаў краіны.

Другое месца па велічыні займае адзін з найпрыгожых выспаў краіны – Чайчын – у цэнтры вялікага і маляўнічага возера Струста. Да зніжэння роўня вады ў 30-я гады ХХ стагоддзя яго паўночная частка была самастойнай выспай Юркава. Чайчын, Юркава і суседняя выспа Шова ўтваралі невялікі архіпелаг, дзе знаходзілася вёска Выспа Струста. У 1931 годзе тут налічвалася 6 двароў і 27 чалавек насельніцтва. Зараз архіпелаг незаселены.

чайчин.jpg

Прыгажосці і зачараванні Чайчыну надае звілістая лінія берага з глыбокімі затокамі, вузкімі пярэсмыкамі і пясчанымі пляжамі. На выспе ёсць невялікае ўнутранае возера, здаўна багатае карасямі. Узгоркі на Чайчыне змяняюцца нізінамі, парослымі хваёвым лесам, ядлаўцовымі кустамі до 3–4 метраў у вышыню і бярозавым гаем, дзе сустракаецца нетыповая для Беларусі карэльская бяроза.

4. Выспа Турмас на возеры Снуды

Возера Снуды на Браслаўшчыне лічылася адным з самых рыбных – адменным попытам карысталіся вылаўлены тут шчупак, сняток і сялява. Да канца ХХ стагоддзі на возеры лавілі вялікую колькасць ракаў, якія ў вазах даязджалі аж да Прусіі.

Рыбацкім промыслам займаліся і на выспе Турмас на возеры Снуды. Тры сям'і жылі ў дзвюх хатах, да вялікай зямлі далазячы на лодках, узімку – пешкі ці на санях. Часам у міжсезоннасць па тонкім лёдзе да процілеглага берага далезці было немагчыма, і выспаўцы до некалькіх тыдняў былі адрэзаны ад вялікай зямлі.

турмас.jpg

Выспы Чайчын і Турмас, а таксама 7 выспаў возера Струста і 11 – на возеры Снуды можна ўбачыць з назіральнай вежы на гары Маяк.

5. Выспа Замакрэла на возеры Мядзел

Найбуйны з васьмі выспаў возера Мядзел вядомы пад назвай Замак. Старажытны горад, які балты назвалі Мядзелам, што ў перакладзе азначае «лясны» ці «драўляны», паўстаў на выспе, меркавана, у X-XI стагоддзях. Яго атачалі высокія драўляныя сцены, праз некалькі сотняў гадоў замененыя каменнымі, каб трымаць абарону ад аблог крыжакоў. У добра ўмацаваным селішчы ў смутныя часы знаходзілі хованку жыхары іншых выспаў, якія, пакінуўшы хаты і гаспадарку, маглі заставацца ў Мядзеле некалькі месяцаў. Аднак у першай палове XV стагоддзя пакінуць расквітнелы горад людзей прымусіла чума. Мядзел сталі будаваць ізноў. Гэтым разам – на вялікай зямлі.

мядель.jpg

Злучана выспа і з імем каралевы польскай і вялікай княгіні літоўскай Боны Сфорца, атрымалай тутэйшыя месцы разам з возерам у падарунак ад свайго мужа Жыгімонта Старога. Паводле легенды, сучасны Мядзел некалі атачалі тры пышныя замкі-палацы, кожны з якіх стаяў на асобнай выспе. Зваліся яны Мядзел, Нарач і Мястра. Апошні, кажуць, быў сталым месцам жыхарства каралевы.

6. Выспа Замакрэла на возеры Дрысвяты

На возеры Дрысвяты абарончым валам узвышаецца выспа Замак. У XI–XIII стагоддзях на гарадзішчы ўзводзяцца ўмацаванні Полацкага княства, а побач – невялікі пасад з насельніцтвам каля 400 чалавек. Выспа і замак на ім неаднойчы згадваліся ў пісьмовых крыніцах XV-XVI стагоддзяў – як умацаванае селішча Вялікага княства Літоўскага.

дрысвяты.jpg

Каля замка ляжаў панскі двор, мястэчка з рынкам, трыма вуліцамі і касцёлам. На вялікі бераг з выспы вяло два масты. У XVII стагоддзі план выспы Замак на возеры Дрысвяты нанясе на карту вядомы польскі картограф Юзаф Нарановіч-Наронскі. Да гэтага часу ад замка застануцца фрагменты драўляных сцен і тры вежы без дахаў.

Шмат гадоў на выспе працавалі археолагі, вывучаючы культурны пласт селішчаў перыяду Полацкага княства і часоў ВКЛ, доўгі час схаваныя пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі. Цікавыя знаходкі, выяўленыя пры ракопках, захоўваюцца ў Браслаўскім музеі. Тамсама можна даведацца пра старажытнае рыбацтва Браслаўшчыны і Беларусі пачынальна ад жалезнага стагоддзя.

7. Выспа Замакрэла на возеры Іказнь

Выспавыя ўмацаванні на Іказні пачаткаў закладваць браслаўскі стараста Ян Сапега, які купіў мястэчка на беразе разам з возерам за 200 капеек «грошаў шырокіх» у апошні год XV стагоддзя.

иказнь-в.jpg

Абарончыя сцены замка з каменя і цэглы, гліняныя валы з драўлянымі канструкцыямі і дзве вежы ўзвышаліся над драўлянай забудовай мястэчка – у XVI стагоддзі замак быў цэнтрам вялікіх уладанняў Сапегаў на Браслаўшчыне. Значную частку выспы займаў абнесены земляным валам падзамок. Каля сцен крэпасці была выкапана штучная сажалка для рыбы, пратокай які злучаўся з возерам. З берагам выспа была злучана наплаўным мостам на адмысловых чаўнах, які ў выпадку небяспекі хутка разбіраўся, а чаўны прытапляліся.

иказнь.jpg

Замак быў разбураны напачатку XVIII стагоддзя падчас Паўночнай вайны. Існуе легенда, што непрыяцель доўга не мог прадрацца ў замак і вужэй збіраўся зняць аблогу, як раптам па прытопленым мосце на выспу перайшла карова. Услед за ёй у замак уварваліся і ворагі. Іншая легенда кажа пра тое, што на дне возера недалёка ад выспы ляжыць не знойдзены дагэтуль скарб XVII стагоддзя.

8. Выспа Манастыр на возеры Неспiш

Яшчэ напачатку XIX стагоддзя на выспе ў паўднёва-ўсходняй частцы возера Неспiш на Браслаўшчыне гучалі званы і адбываліся набажэнства. Браслаўскі мужчынскі манастыр з царквой і жылымі будынкамі пабудавалі на выспе ў XV стагоддзі. Манастыр стаў уладальнікам возера і некалькіх навакольных селішчаў.

З 1635 года прыстанак робіцца ўніяцкай. З берагам выспа злучалася двума мастамі, каля галоўнага з якіх для вандроўнікаў працавала аўстэрыя, ці заездный двор. Паломнікі прыязджалі на выспу, каб пакланіцца цудадзейнаму абразу Маткі Боскай Браслаўскай, Уладарцы азёр і апякунцы ўсёй Браслаўшчыны. З-за вялікай колькасці людзей набажэнства адбываліся ў поле, проста на беразе возера.

неспиш.jpg

У 1832 годзе на выспе здарыўся страшны пажар, які не пашкадаваў манастырскіх будынкаў. А абраз ацалеў. Паводле легенды, яе знайшлі на суседняй выспе Святой, дзе з пачатку існавання манастыром быў усталяваны крыж. З выспы Святога абраз перанеслі ў алтар Браслаўскага касцёла, дзе яе можна ўбачыць і зараз. 24 жніўня ў Браславе адзначаецца вялікае свята – ганараванне Маткі Боскай Уладаркі азёр.

9. Выспа на Князь-возеры

Возера Чырвонае на Палессе, якое ў розныя часы звалі Князь-возерам, Жытенскiм ці Жыд-возерам, ахінута легендамі і паданнямі. Захаваліся цікавыя гісторыі і пра азёрныя выспы. Так, жыў у мястэчку Жыткавічы ў наваколлі возера габрэй, які ўтрымваў уласную карчму. Адзін з радавітых князёў закахаўся ў дачку карчмара і загадаў пабудаваць для габрэйскай красуні на адным з пяці выспаў возера замак. Лепшыя майстры Слуцкага краю выконвалі загад князя, але вясновая паводка не пашкадавала іх старанняў, разбурыўшы моцны мур. З той пары возера атрымала назва Жыд.

2013-08-08_u9_1232.jpg

Па іншай легендзе, у замку быў завостраны адзін са слуцкіх князёў Алелькавічаў, якім належала Князь-возера. Старэйшы брат зненавідзеў малодшага і спаслаў яго на выспу. Смерць вязню прынёс уся тая ж паводка, увесну разбурылы замак.

10. Выспа Стэфана Баторыя на Заходняй Дзвіне

Умацаваная некалі выспа, з якой пачалася гісторыя мястэчка Дзісна, ляжыць у месцы зліцця Заходняй Дзвіны і Дзісны. У часы Полацкага княства ён зваўся Копец, ці земляныя ўмацаванні. У другой палове XVI стагоддзя будаванне магутнага замка на выспе пачынае кароль Стэфан Баторый. Выспу, уздоўж якой вырасла крэпасць з дзевяццю вежамі, сталі зваць Старым замкам. Дзісненскі замак выконваў абарончую функцыю падчас войн XVI–XVIII стагоддзяў, быў мытняй, дзе адбываўся надгляд тавараў. На выспе былі і гандлёвыя склады: дзісненскія купцы везлі ў Рыгу сала, хлеб, воск, мёд, рыбу.

дисна.jpg

Перажыўшы вайну 1812 года, замак быў даканцова разбураны пажарам 1882-га. Цяпер ад магутнага фарпоста на выспе Стэфана Баторыя засталіся толькі зарослыя хмызняком руіны. Дарэчы, проста ля выспы, у месцы злучэнні рэк – сярэдзіна Заходняй Дзвіны.


Каментары
Пакінуць каментар
Каб пакінуць каментар, вам неабходна аўтарызавацца.
Самыя папулярныя Самыя абмяркоўваюцца